Financiën

4. Stabiele gemeentefinanciën

De herindeling van de gemeenten Hilversum en Wijdemeren heeft financiële effecten. Om een beeld te kunnen schetsen van de toekomstige begroting (de uitgangssituatie voor de nieuwe gemeente na 1 januari 2027), is er een zogenaamde ‘herindelingsscan’ opgesteld (bijlage B1). Deze scan geeft ook inzicht in de financiële posities van de twee gemeenten op basis van de huidige situatie. De scan is gebaseerd op de cijfers van de begrotingen van 2025, die in september en oktober 2024 door de colleges van burgemeester en wethouders van Hilversum en Wijdemeren zijn vastgesteld en aangeboden aan de gemeenteraad.

De belangrijkste bevindingen zijn:

• Vanaf 2027 is een sluitende meerjarenbegroting voor de nieuwe gemeente goed mogelijk. Dat komt doordat de huidige meerjarenbegrotingen van Hilversum en Wijdemeren meerjarig sluitend zijn. Bij de begroting na 2027 is overigens geen efficiency ingerekend.
• De herindeling heeft een positief effect op de Algemene Uitkering uit het gemeentefonds. De toekomstige gemeente krijgt na 1 januari 2027 jaarlijks 4,4 miljoen euro extra.
• Er is een eenmalige uitkering uit het gemeentefonds van circa 6 miljoen euro beschikbaar voor frictiekosten die door de herindeling ontstaan.
• De grotere begroting vanaf 2027 is schokbestendiger, minder vatbaar voor externe ontwikkelingen en geeft meer ruimte voor investeringen en cofinanciering door andere overheden.
• De woonlasten moeten geharmoniseerd worden. Hiervoor zijn verschillende varianten in beeld gebracht. Deze bieden voldoende aanknopingspunten om politieke keuzes te maken die de financiële impact voor de inwoners en ondernemers beperken.
• Op langere termijn (2035) ontstaan er vraagstukken over de vermogenspositie, vanwege de te verwachten hogere beheerlasten die met het grote gebied samenhangen. Dit is een inzicht dat reeds bekend was vanuit de verkenning. De herindelingsscan geeft aanleiding om hier langs drie invalshoeken verder mee aan de slag te gaan: aan de batenkant, aan de lastenkant en financieel-technisch. Er is geen urgentie om dit al in 2027 opgelost te hebben. Dit veelomvattende traject starten we daarom graag met de toekomstige gemeenteraad, zodat die het traject ook kan begeleiden en afronden.

Dit hoofdstuk is een samenvatting van de herindelingsscan per onderdeel.

4.1 Effect op de algemene uitkering

De algemene uitkering van de nieuwe heringedeelde gemeente valt jaarlijks 4,4 miljoen euro hoger uit dan de algemene uitkering van beide gemeenten gezamenlijk voorafgaand aan de herindeling.

Het gemeentefonds wordt verdeeld via een uitgebreid stelsel van maatstaven. Op basis hiervan kan voor iedere gemeente de uitkering worden bepaald. Het is echter niet zo dat bij de herindeling de nieuwe heringedeelde gemeente de maatstaven bij elkaar kan optellen om te komen tot de nieuwe uitkering. Er zijn een aantal maatstaven die na de herindeling een grotere waarde krijgen dan de optelsom van de huidige waarden. We hebben die waarden uitgebreid door het CBS laten berekenen. Die berekening toont aan dat met name de maatstaven ‘woonkernen’ en ‘centrumfunctie’ een hogere waarde laten zien. In onderstaande figuur is te zien dat door het aaneengesloten raken van Hilversum, Loosdrecht en ’s-Graveland de omvang van de woonkern toeneemt. Daarnaast wordt verondersteld dat de landelijke aantrekkingskracht van een kern toeneemt indien deze groter wordt. Dit leidt tot een hogere algemene uitkering.

Tijdelijke verdeelmaatstaf herindeling

Gemeenten die het voornemen hebben tot herindeling ontvangen een tijdelijke vergoeding uit het gemeentefonds. Deze vergoeding wordt uitgekeerd in het jaar voorafgaand aan de herindeling, tot het vierde jaar na herindeling. Het totaal van de uitkering voor Wijdemeren en Hilversum samen is 6,5 miljoen euro.

De tijdelijke verdeelmaatstaf herindeling heeft als doel om de frictielasten die samengaan met de herindeling te dekken. Onder deze lasten vallen onder andere:

• kosten voor het inrichten van de nieuwe organisatie/herinrichten van de bestaande organisatie;
• harmonisatie van (financieel) beleid;
• harmonisatie van de belastingverordeningen;
• actualisatie van de beheerplannen.

4.2 Woonlasten

Een uitgebreide variantenanalyse in de herindelingsscan laat zien dat er mogelijkheden zijn om de impact van de harmonisatie van woonlasten voor inwoners en ondernemers te beperken. De inzet kan zijn dat niemand door de herindeling erop achteruit gaat.

Basis en varianten

Met name de onroerend zaakbelasting van de twee gemeenten zoals die nu bestaan, moet per 1 januari 2027 direct worden geharmoniseerd. Dat is een vereiste uit de wet en noemen we de ‘basis’. Zo’n directe harmonisatie van de woonlasten vanaf 2027 leidt bij gelijkblijvende opbrengsten voor de nieuwe gemeente tot lagere woonlasten voor Wijdemeren en hogere woonlasten voor Hilversum. Het effect van een directe harmonisatie is dat een gemiddeld meerpersoonshuishouden met een eigen woning met een gemiddelde woningwaarde in Hilversum in 2027 115 euro meer gaat betalen en zo’n huishouden in Wijdemeren 458 euro minder.

	2027	2028	2029
Hilversum	+115	+126	+143
Wijdemeren	-458	-505	-570

Basis mutaties woonlasten in euro’s (ozb, riool, afvalstoffen) t.o.v. huidige meerjarenbegroting. Bron: tabel 19 herindelingsscan. Dit is de situatie voor meerpersoonshuishoudens met een eigen woning met een gemiddelde woningwaarde. In de herindelingsscan staan specifieke cijfers voor andere situaties (koop, huur, woningen, niet-woningen).

Het voordeel dat inwoners van Wijdemeren krijgen door een lagere onroerendezaakbelasting (ozb) kan echter in de eerste twee jaar worden gecompenseerd door een hogere rioolheffing. Dit is te rechtvaardigen doordat in het financieel herstelplan van Wijdemeren ook is uitgegaan van een toekomstige vervangingsopgave. Deze compensatie leidt tot een demping van de tariefstijging in latere jaren. Als we dit verrekenen, ontstaat al een ‘betere basis’ waarin de verschillen al een stuk gedempt zijn, zeker in 2027. Voor Hilversummers is de tariefstijging dan in 2027 gemiddeld geen 115 euro, maar 38 euro. De daling voor Wijdemeerders is dan 151 euro in plaats van 458 euro.

	2027	2028	2029
Hilversum	+38	+84	+143
Wijdemeren	-151	-337	-570

Betere basis mutaties woonlasten in euro’s (ozb, riool, afvalstoffen) t.o.v. huidige meerjarenbegroting. Bron: tabel 21 herindelingsscan

Er zijn varianten op deze ‘betere basis’ onderzocht, die de verschillen verder kunnen verminderen:

Variant 1: Opbrengsten in 2026 al dichter bij elkaar brengen. Wijdemeren en Hilversum nemen dit jaar naar verwachting besluiten over de woonlasten, waardoor de woonlasten al dichter bij elkaar komen. Hilversum zal de ozb naar verwachting voor 2025 sterker verhogen dan Wijdemeren en per 2026 toeristenbelasting invoeren. Wijdemeren ziet voor 2025 naar verwachting af van de geplande 5% tariefstijging voor de ozb bovenop de inflatie. Deze beweging kan worden doorgezet in 2026. Wijdemeren ziet in deze variant in 2026 af van de 5% tariefstijging bovenop de inflatie. Dekking kan gevonden worden in (incidentele) bezuinigingen of sturen op het beperken van frictielasten. Hilversum kan in deze variant de woonlasten een keer extra verhogen vanwege het ravijnjaar 2026, op voorwaarde dat deze opbrengststijging eenmalig in 2026 wordt aangewend. Daarmee wordt voor 2027 en latere jaren voor de heringedeelde gemeente een budgettair neutrale situatie bereikt.

Variant 2a: Harmoniseren op de laagste tarieven (niemand gaat erop achteruit). Dit zijn voornamelijk de tarieven van Hilversum. Dit leidt in 2027 tot een begrotingstekort van circa 8 miljoen euro, dat gedekt zou moeten worden.

Variant 2b: Vooruitlopend op 2027 tarief dichter bij elkaar brengen, harmoniseren op het laagste tarief. In deze variant zal Wijdemeren in 2026 geen 5% verhoging doorvoeren en neemt Hilversum die verhoging ‘over’. Dat zou voor Hilversum een tariefstijging van circa +1,46% betekenen. Hiermee wordt het verschil verminderd. Wanneer hierna wordt geharmoniseerd op het nu laagste tarief, is het nadeel sterk verminderd.

Variant 3: Verhogen opbrengsten door verhogen tot boven het huidige tarief van Hilversum. Met deze extra opbrengsten ontstaat ruimte voor investeringen (bijvoorbeeld in gebieden met inwoners die meer belasting gaan betalen, kunnen meer voorzieningen worden gerealiseerd) of andere compensatieregelingen voor de zwaarst getroffenen.

Een mogelijke vervolgstap

Uit de analyse blijkt dat het goed mogelijk is om aan de ‘brede basis’ een aantal elementen toe te voegen waarmee geharmoniseerd kan worden op het laagste tarief en het beslag op de begroting beperkt kan blijven:

• Door de woonlasten al in 2026 meer naar elkaar toe te brengen
• Door de daling van onroerend zaakbelasting in Wijdemeren gedurende twee jaar te compenseren door een hogere rioolheffing
• Door (gedeeltelijke) inzet van de extra algemene uitkering

Het beeld van de veranderingen in woonlasten is dan:

	2027	2028	2029
Hilversum	+5	+5	+5
Wijdemeren	-556	-616	-678

Mutaties woonlasten in euro’s (ozb, riool, afvalstoffen) t.o.v. huidige meerjarenbegroting. Bron: tabel 24 herindelingsscan,
bijlage B3.

4.3 Financiële positie van de gemeenten

Hilversum en Wijdemeren hebben allebei een structureel sluitende begroting. In beide begrotingen is het effect van het ‘ravijnjaar’ 2026 zichtbaar; beide begrotingen laten dit jaar een negatief saldo zien. Dit heeft echter geen effect op de totale waardering van de begrotingen die een gezond financieel beeld laten zien.

	2025	2026	2027	2028
Begrotingssaldo Hilversum	0	-2.812	1.617	1.738
Waarvan structureel	1.797	-2.725	2.227	3.348
Begrotingssaldo Wijdemeren	1.636	-694	50	1.148
Waarvan structureel	1.948	-357	415	1.513

Begrotingssaldi van de verschillende gemeenten in euro’s (bedragen x 1.000 euro)

Reserves

De stand van de reserves van de gemeenten is:

	2024	2025	2026	2027	2028
Hilversum
Algemene reserve	62.839	63.905	63.905	63.905	63.905
Reserve Stedelijke ontwikkeling	11.881	15.032	15.951	16.869	17.788
Overige bestemmingsreserves	20.303	16.051	15.112	14.546	13.980
Totaal reserves	95.023	94.988	94.968	95.320	95.673
Per inwoner	1.007	1.006	1.006	1.009	1.013
Wijdemeren
Algemene reserve	8.093	8.625	10.261	9.567	9.617
Reserve rationeel wegbeheer	747	747	747	747	747
Reserve afschrijving activa	3.733	3.492	3.251	3.251	2.796
Overige bestemmingsreserves	2.184	2.117	2.153	2.153	2.224
Totaal reserves	14.700	14.981	16.412	16.412	15.384
Per inwoner	598	609	667	631	625

Begrotingssaldi van de verschillende gemeenten in euro’s (bedragen x 1.000 euro)

In de gemeente Hilversum blijft de algemene reserve naar verwachting gelijk. Er wordt in Hilversum geld gereserveerd voor de toekomstige stedelijke ontwikkelingen. In Wijdemeren wordt gereserveerd voor het wegbeheer en de dekking van afschrijvingslasten voor bepaalde activa. Wanneer het totaal van de reserves wordt uitgedrukt per inwoner is dit duizend euro voor Hilversum en zeshonderd euro voor Wijdemeren.

Risico’s en risicoafdekking

De ratio’s weerstandstandsvermogen van de gemeenten laten zien in hoeverre zij in staat zijn risico’s op te vangen. De ratio voor beide gemeenten op basis van de huidige begrotingen zijn als volgt:

	Hilversum	Wijdemeren	Na herindeling
Benodigde weerstandscapaciteit	4.801	2.811	7.612
Beschikbare weerstandscapaciteit	63.980	8.899	72.879
Ratio weerstandsvermogen	13,3	3,17	10,4

Overzicht van weerstandsvermogen, de ‘ratio’ is de verhouding tussen beschikbare en benodigde weerstandscapaciteit

De ratio’s classificeren als ‘A. uitstekend’.

Onderhoud kapitaalgoederen

Uit de verkenning was al bekend dat de onderhoudsplannen van beide gemeenten tot 2027 lopen. Daarnaast hanteren beide een wisselend uitgangspunt voor het kwaliteitsniveau van de openbare ruimte. Wijdemeren hanteert onderhoudsniveau C en in bepaalde gebieden B, waar in Hilversum de standaard niveau B is en in bepaalde gebieden A. Breder bezien zien we landelijk onzekerheid rondom de prijsontwikkeling. Samen met het bekende inzicht dat de toekomstige gemeente zich op langere termijn (2035) voor hoge beheerlasten gesteld ziet die samenhangen met het grote gebied, maakt dat dit een belangrijk onderwerp is voor de toekomstige gemeenteraad, na 1 januari 2027.

De herindelingsscan geeft aanleiding om hier langs drie invalshoeken mee aan de slag te gaan:

• Aan de batenkant: de Algemene Uitkering kan deels bijdragen aan oplossingen. Daarnaast zetten we met hulp van de regio in op het aantrekken van financiering, zoals beschreven in paragraaf 3.5.
• Aan de lastenkant: we actualiseren de onderhoudsplannen van de gemeenten verder, om onzekerheid over toekomstige lasten verder te verminderen. We kijken daarbij naar mogelijkheden voor efficiency en de rol van andere groene en grijze beheerders.
• Financieel-technisch: we harmoniseren investeringsprogramma’s en gebruikte parameters.

De herindelingsscan maakt ook duidelijk dat er geen urgentie is om dit complexe vraagstuk al in 2027 ‘opgelost’ te hebben. Dit veelomvattende traject starten we daarom graag met de toekomstige gemeenteraad, zodat die het traject ook kan begeleiden en afronden.

Financiële kengetallen

Het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV) schrijft een vijftal financiële kengetallen voor om op te nemen in de begroting. Gebaseerd op de begroting van 2025 zijn deze als volgt weer te geven.

	2023	2024	2025	2026	2027	2028
Hilversum
Netto schuldquote	59,0%	64,0%	64,0%	76,0%	79,0%	82,0%
Gecorrigeerde netto schuldquote	53,0%	59,0%	58,0%	69,0%	72,0%	76,0%
Solvabiliteitsratio	25,0%	24,0%	23,0%	21,0%	20,0%	20,0%
Grondexploitatie	1,0%	0,0%	1,5%	-0,4%	0,0%	0,0%
Structurele exploitatieruimte	3,7%	2,5%	0,5%	-0,6%	0,6%	0,9%
Belastingcapaciteit	102,0%	97,0%	97,0%	97,0%	97,0%	97,0%
Wijdemeren
Netto schuldquote	44,0%	96,0%	103,0%	127,0%	137,0%	166,0%
Gecorrigeerde netto schuldquote	46,0%	59,0%	58,0%	69,0%	72,0%	168,0%
Solvabiliteitsratio	24,0%	17,0%	13,0%	12,0%	12,0%	12,0%
Grondexploitatie	0,0%	-1,0%	0,0%	0,0%	0,0%	0,0%
Structurele exploitatieruimte	0,0%	3,0%	2,0%	-2,0%	0,0%	1,0%
Belastingcapaciteit	158,0%	135,0%	158,0%	158,0%	158,0%	158,0%

Overzicht financiële kengetallen

• Netto schuldquote: voor Hilversum loopt deze op naar 82%, maar valt nog in de minst risicovolle categorie. De quote van Wijdemeren loopt tot 2028 fors op vanwege onderhoudsinvesteringen en valt daarmee in de meest risicovolle categorie.
• Solvabiliteitsratio: in Hilversum is deze 20% en zit daarmee in de middencategorie. Wijdemeren komt uit rond de 12% en daarmee in de meest risicovolle categorie.
• Grondexploitatie: voor beide gemeenten is de boekwaarde van de grondexploitaties minimaal en daarmee is het risico laag.
• De structurele exploitatieruimte in de begrotingen van beide gemeenten is positief.
• Belastingcapaciteit: de woonlasten in Wijdemeren liggen fors hoger dan het landelijk gemiddelde. In Hilversum liggen deze een paar procent onder het landelijk gemiddelde.

In de herindelingsscan is een inschatting gemaakt van verschillende ratio’s na de herindeling:

• De structurele exploitatieruimte gaat van 0,6% in 2027 naar 1,0% in 2028. Dit is categorie A.
• De netto schuldquote gaat van 79% in 2027 naar 93% in 2028. Dit is categorie B.
• De solvabiliteit is 17% in 2027. Dit is categorie C.

Deze cijfers zijn begrote cijfers en geen verrassing. Al uit de financiële verkenning wisten we dat het grootste financiële vraagstuk voor de nieuwe gemeente gaat over de benodigde investeringen voor het uitgestrekte gebied. Die zijn van invloed op onder andere de schuldquote en solvabiliteit. Door deze herindeling neemt Hilversum de investeringen van Wijdemeren over, maar is de impact daarvan op de grotere, gezamenlijke begroting beperkter. De werkelijke cijfers in de toekomst zullen afhangen van politieke keuzes over onderhoudsniveaus en het niveau van investeringen.

Zoals eerder gesteld is dit een belangrijke opgave voor de toekomstige gemeenteraad, maar voor het herindelingsontwerp geen ‘showstopper’. We kunnen verder met de aanbevelingen uit de herindelingsscan:

• Blijf sturen op een structureel sluitende meerjarenbegroting. Zorg dat de heringedeelde gemeente kan starten met een reële en structureel sluitende begroting. Dat betekent dat openstaande bezuinigingstaakstellingen de komende periode ingevuld moeten worden.
• Stel een afstemmingsprotocol op waarbij de gemeenten elkaar over en weer informeren over besluiten met een zware financiële impact. Dit kan goed parallel lopen met het preventief financieel toezicht door de provincie Noord-Holland (zie paragraaf 4.4).
• Werk de harmonisatievariant 2b uit ter voorbereiding op harmonisatie van de belastingverordeningen. Harmoniseer de lokale heffingen die nog niet in beide gemeenten afzonderlijk worden geheven. Dit geldt in het bijzonder voor de precariobelasting.
• Bereid de begroting voor 2027 voor en bezie daarbij ook eventuele inhoudelijke verschillen tussen de financiële verordeningen van Hilversum en Wijdemeren. Stem af in hoeverre het mogelijk en gewenst is om investeringen te dekken uit kapitaallastenreserves.
• Blijf scherp zicht houden op de risico’s door een adequaat systeem van risicomanagement.

4.4 Financieel toezicht bij herindeling

De Wet arhi schrijft voor dat de Gedeputeerde Staten van de betrokken provincie bevorderen dat er onderling overleg tussen gemeenten plaatsvindt om de voorbereidingen tijdig voor de herindeling te treffen (Wet arhi, art. 79, lid 2). Daartoe worden ook afspraken gemaakt over het preventieve financiële toezicht. Op grond van artikel 21 Wet arhi volgt dat op Hilversum geen preventief toezicht wordt opgelegd en op Wijdemeren wel.

De gemeente die blijkens een herindelingsontwerp voor opheffing in aanmerking komt, komt automatisch onder preventief financieel toezicht van de provincie te staan (art. 21 lid 1 Wet arhi). Dit houdt in dat de Gedeputeerde Staten categorieën van besluiten van de gemeente moeten aanwijzen die hun goedkeuring behoeven. Onderdeel van het preventieve Arhi-toezicht is dat de financiële besluiten die ter goedkeuring aan de provincie moeten worden voorgelegd, vooraf ook aan de partnergemeente ter instemming wordt voorgelegd. Voor het aangaan van het financieel Arhi-toezicht worden afspraken gemaakt (zogenoemd Arhi-protocol) tussen de betrokken gemeenten en de provincie.

Zie verder paragraaf 7.1.

Zienswijze insturen

Klik hieronder om naar het formulier te gaan waar u uw zienswijze kunt insturen.

Zienswijze insturen